TYP kapsamında çalışanların işçi sayılması, ilave tediye dışında da bir dizi talebin gündeme gelmesini mümkün kılar.
Ancak bu taleplerin her biri, ilave tediyeden farklı olarak olgusal ispat meselesidir. İlave tediye, çalışma süresi ve asgari ücret bilindiğinde matematiksel olarak hesaplanabilirken; fazla çalışma veya tatil çalışması iddiaları delillendirilmek zorundadır.
Bu yazıda hangi kalemlerin, hangi şartlarla talep edilebileceğini ele alıyoruz.
1. Ücret Farkı ve Eksik Ödenen Ücret
Mevzuata göre katılımcıya yapılacak ödeme, günlük asgari ücret ile katılım sağlanan gün sayısının çarpımı sonucu bulunur. Bir ay kesintisiz katılım sağlayanlar için ödeme otuz gün üzerinden yapılır.
Uygulamada karşılaşılan sorunlar şunlardır:
- Fiilen çalışıldığı halde eksik gün bildirimi yapılması,
- Devam edilen günlerin puantaja yansıtılmaması,
- Ödemenin geç veya eksik yapılması.
Bu hallerde ücret farkı alacağı doğar. Delil olarak puantaj kayıtları, imza föyleri, giriş-çıkış kayıtları ve tanık beyanları kullanılır.
2. Hafta Tatili ve Resmi Tatil Ücretleri
TYP mevzuatı bu konuda açık bir hüküm içerir: Yapılacak ödemenin hesaplanmasında hafta tatili ve resmi tatil günleri de dikkate alınır ve bu günlere ait ücret tam ödenir.
Yani katılımcı, bu günlerde çalışmasa dahi ücretini almaya devam eder.
Burada asıl uyuşmazlık şu noktada doğar: Katılımcı ulusal bayram ve genel tatil gününde fiilen çalıştırılmışsa ne olur?
İş hukukunun genel ilkesine göre, işçinin ulusal bayram ve genel tatil gününde çalışması halinde, o güne ait ücrete ek olarak bir günlük ücret daha ödenmesi gerekir. Yargıtay uygulamasında, çalışma karşılığı ilave yevmiye ödendiğinin kabulü için bordroda ayrıca ilave tahakkuk bulunması aranır.
TYP katılımcısı işçi sayıldığına göre, fiilen tatil gününde çalıştırıldığını ispatlayabildiği ölçüde ilave yevmiye talebi gündeme gelebilir. Ancak burada çalışmanın ispatı davacıya düşer.
3. Fazla Çalışma Ücreti
TYP’lerde haftalık yararlanma süresi kırk beş saat olarak belirlenmiştir. Bu, İş Kanunu’ndaki haftalık normal çalışma süresiyle örtüşmektedir.
Dolayısıyla haftalık kırk beş saati aşan çalışma iddiası, fazla çalışma ücreti talebinin dayanağını oluşturabilir.
Bu talepte dikkat edilmesi gereken hususlar:
- Fazla çalışmanın ispat yükü işçidedir.
- Yazılı belge bulunmayan dönemler için tanık beyanı esas alınır; tanığın davacıyla ortak çalıştığı dönemle sınırlı hesaplama yapılır.
- Uzun süreli hesaplamalarda Yargıtay uygulamasında hakkaniyet indirimi uygulanmaktadır.
- İşverenle husumeti bulunan tanıkların beyanları hesaba esas alınmaz.
Uygulamada TYP katılımcıları çoğu zaman kurumun mesai düzenine tabi tutulduğundan, fazla çalışma iddiası her dosyada ayrıca araştırılmalıdır.
4. Yıllık Ücretli İzin Alacağı
Bu kalem, TYP bakımından hukuken en tartışmalı olanıdır.
Yıllık ücretli izne hak kazanabilmek için işyerinde en az bir yıl çalışmış olmak gerekir. TYP’de ise bir katılımcının programdan yararlanma süresi en fazla dokuz aydır.
Bu nedenle tek bir program kapsamındaki çalışma, kural olarak yıllık izin hakkı doğurmaz.
Ancak burada iki noktanın araştırılması gerekir:
- Kişi aynı kurumda birden fazla program kapsamında çalışmışsa, aynı işverene ait işyerlerinde geçen sürelerin birleştirilmesi kuralı gündeme gelebilir.
- Kişi aynı kurumda TYP dışında (hizmet alımı, okul aile birliği, doğrudan işçilik gibi) başka statülerde de çalışmışsa, bu süreler kıdemin hesabında değerlendirilebilir.
Bu husus somut olayın özelliklerine göre değişir ve dosya bazında incelenmelidir.
5. Sigorta Bildirimlerinin Eksikliği ve Hizmet Tespiti
TYP kapsamında katılımcı adına sosyal güvenlik bildirimlerinin yapılması ve prim giderlerinin karşılanması yüklenicinin sorumluluğundadır. Mevzuat, bildirim ve ödeme süreçlerinde doğabilecek gecikme cezası, gecikme zammı ve idari para cezalarından da yüklenici kurumu sorumlu tutmaktadır.
Uygulamada karşılaşılan sorunlar:
- Çalışılan günlerin eksik bildirilmesi,
- Çalışmanın hiç bildirilmemesi,
- Prime esas kazancın hatalı gösterilmesi.
Bu hallerde hizmet tespiti davası gündeme gelir. Bu dava, kişinin ileride emeklilik ve diğer sosyal güvenlik haklarını doğrudan etkilediği için ihmal edilmemesi gereken bir yoldur. Hizmet tespiti davalarının kendine özgü hak düşürücü süre ve husumet kuralları bulunduğundan, ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
6. Eşit Davranma İlkesi ve Ayrımcılık Tazminatı
Aynı işyerinde, aynı işi yapan kadrolu işçiler ile TYP katılımcıları arasındaki farklılık uygulamada sıkça gündeme gelmektedir.
Ancak burada dikkatli olmak gerekir: Statü farkından kaynaklanan her farklılık ayrımcılık oluşturmaz. Ayrımcılık tazminatına hükmedilebilmesi için dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep gibi sebeplere dayalı bir ayrım yapıldığının iddia ve ispat edilmesi aranır.
Yargıtay uygulamasında, bu yönde somut delil ve tanık beyanı bulunmayan hallerde ayrımcılık tazminatı talepleri reddedilmektedir.
7. İlave Tediye
Dizimizin birinci yazısında ayrıntılı olarak ele aldığımız üzere, çalışılan kurumun 6772 sayılı Kanun kapsamında olması halinde ilave tediye alacağı doğar ve bu, TYP çalışanları bakımından pratikte en güçlü talep kalemidir.
Talepler Nasıl Önceliklendirilmelidir?
Dosya değerlendirmesinde şu sıralamayı öneriyoruz:
| Talep kalemi | Doğma ihtimali | Belirleyici unsur |
| İlave tediye | Yüksek | Kurumun 6772 kapsamında olması |
| Ücret farkı | Orta-yüksek | Puantaj ve bildirim kayıtları |
| UBGT ilave yevmiye | Orta | Tatil gününde fiili çalışmanın ispatı |
| Fazla çalışma | Orta | 45 saatin aşıldığının ispatı |
| Hizmet tespiti | Değişken | SGK kayıtlarındaki eksiklik |
| Yıllık izin | Düşük-orta | Toplam kıdemin bir yılı aşması |
| Kıdem/ihbar | Düşük | TYP dışı dönem veya program dışı çalıştırma |
| Ayrımcılık tazminatı | Düşük | Kanunda sayılan ayrım sebebinin ispatı |
TYP kapsamında çalışanların hakları ilave tediyeyle sınırlı değildir. Ancak diğer kalemler, ilave tediyenin aksine somut delillere dayanmayı gerektirir.
Bu nedenle dava öncesinde SGK hizmet dökümü, İŞKUR kayıtları, özlük dosyası, puantaj ve imza föylerinin eksiksiz toplanması; hangi taleplerin dosyada gerçekten karşılığı olduğunun baştan belirlenmesi önem taşır.
Karşılığı olmayan kalemlerin dava dilekçesine eklenmesi, hem yargılama giderleri hem de vekalet ücreti bakımından aleyhe sonuç doğurabilir.