TYP kapsamındaki uyuşmazlıkların neredeyse tamamı tek bir soruda düğümlenir: Bu kişi işçi midir?
Cevap, hem ilave tediyeden hem tazminat taleplerinden hem de sendikal haklardan önce gelir. Çünkü kişi işçi sayılmıyorsa, İş Kanunu’nun hiçbir hükmü uygulanmaz.
Bu yazıda TYP katılımcısının hukuki statüsünü, işvereninin kim olduğunu ve sendikal haklarını ele alıyoruz.
TYP Nedir, Hangi Mevzuata Tabidir?
Toplum Yararına Program, işsizliğin yoğun olduğu dönem ve yerlerde toplum yararına bir iş veya hizmetin gerçekleştirilmesi yoluyla, istihdamında zorluk çekilen işsizlere geçici gelir desteği sağlamayı amaçlayan bir aktif işgücü programıdır.
Program uzun yıllar Aktif İşgücü Hizmetleri Yönetmeliği çerçevesinde yürütülmüş; 29.05.2022 tarihinde yürürlüğe giren Toplum Yararına Programların Yürütülmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik ile ayrı bir düzenlemeye kavuşmuştur.
Yürürlükteki düzenlemeye göre:
- Haftalık yararlanma süresi 45 saattir.
- Program uygulama süresi her bir program için en fazla altı aydır ve sözleşmede belirlenen sürenin tamamlanmasıyla sona erer; süre uzatılamaz.
- Bir katılımcı programdan en fazla dokuz ay yararlanabilir.
- Katılımcıya, günlük asgari ücretin katılım sağlanan gün sayısıyla çarpımı kadar ödeme yapılır; hafta tatili ve resmi tatil günlerine ait ücret tam ödenir.
- Vergi ve sosyal güvenlik prim giderleri bu ödemeler üzerinden hesaplanır ve yüklenici tarafından karşılanır.
Geçici maddelerle bazı hallerde (afet, salgın, sosyal kriz ve deprem bölgesi uygulamaları) program süresinin dokuz aya kadar uygulanabilmesi öngörülmüştür.
Katılımcı Taahhütnamesindeki “İşçi Statüsü Kazandırmaz” İbaresi Bağlayıcı mı?
Uygulamada idarelerin en sık dayandığı argüman budur. Katılımcılara imzalatılan taahhütnamede, programın herhangi bir kamu kurumunda geçici veya daimi surette işçi statüsü kazandırmayacağı yazılıdır.
Yargıtay bu savunmayı kabul etmemektedir.
Yerleşik içtihada göre; işsizlerin başvuru sonrası noter kurası veya liste yöntemiyle kamu kurumlarında fiilen çalıştırılmaları karşısında, kişinin böyle bir taahhütte bulunmuş olması onun işçi sayılmasını engellemez.
Bunun hukuki sebebi basittir: Statü, taraf beyanıyla değil, ilişkinin gerçek niteliğiyle belirlenir. Bir kişi ücret karşılığı, işverenin talimatı altında ve bağımlılık ilişkisi içinde iş görüyorsa işçidir.
İşveren Kimdir? İŞKUR mu, Çalışılan Kurum mu?
Bu ayrım, davanın doğru hasma yöneltilmesi bakımından belirleyicidir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin yerleşik yaklaşımına göre:
- İŞKUR, TYP kapsamında işveren değildir. Kurum, programı düzenleyen ve finanse eden idare konumundadır.
- Katılımcı, iş görme edimini programın yürütüldüğü yüklenici kuruma karşı yerine getirir.
- Bu nedenle iş ilişkisi, kişinin fiilen çalıştığı kamu kurumu ile kurulmuş sayılır.
Yargıtay ayrıca, TYP katılımcısının sözleşmeli personel veya geçici personel olmadığını; İŞKUR işveren olmadığına göre ortada 4857 sayılı Kanun’un 2. maddesi anlamında asıl işveren-alt işveren ilişkisi de bulunmadığını; 7. madde anlamında geçici (ödünç) iş ilişkisinin unsurlarının da mevcut olmadığını belirtmektedir.
Geriye tek bir nitelendirme kalmaktadır: İşçilik.
Uygulamada davanın sehven İŞKUR’a yöneltilmesi halinde Yargıtay, bunu kabul edilebilir bir yanılgı saymakta ve mahkemece HMK’nın 124. maddesi uyarınca davacıya doğru hasma yönelme imkanı tanınması gerektiğini kabul etmektedir.
TYP Çalışanı Sendikaya Üye Olabilir mi?
Bu konu uzun süre tartışmalı kalmış, bir dönem TYP katılımcılarının e-Devlet üzerinden sendika üyeliği işlemleri gerçekleştirilememiştir.
Konu yargıya taşınmış; ilk derece mahkemesi, TYP kapsamında çalışan davacının işçi statüsünde olduğunun ve aynı iş kolundaki bir işçi sendikasına üye olma hakkına sahip bulunduğunun tespitine karar vermiştir. Bakanlığın üyeliği engelleyen işleminin hukuka aykırı olduğu da tespit edilmiştir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 28.09.2022 tarihli, 2022/10428 E., 2022/10628 K. sayılı kararı ile bu yöndeki bölge adliye mahkemesi kararını onamıştır.
Bakanlığın savunmasında ileri sürülen; TYP katılımcılığının İŞKUR, program yararlanıcısı ve katılımcıdan oluşan üç taraflı sui generis bir statü olduğu, katılımcıya yapılan ödemenin ücret değil geçici gelir desteği niteliği taşıdığı yönündeki argümanlar kabul görmemiştir.
Bu karar iki sonucu birlikte doğurmaktadır:
- TYP katılımcısı işçidir ve sendikaya üye olabilir.
- İşçi sayıldığı ölçüde, işçilere tanınan haklardan yararlanması gerekir.
İşçi Sayılmanın Pratik Sonuçları Nelerdir?
TYP katılımcısının işçi kabul edilmesi, aşağıdaki başlıklarda somut sonuçlar doğurur:
- İlave tediye: Çalışılan kurum 6772 sayılı Kanun kapsamındaysa alacak doğar.
- Ücret ve ücrete bağlı alacaklar: Eksik ödeme, fazla çalışma, ulusal bayram ve genel tatil çalışması gibi kalemler gündeme gelebilir.
- Sendikal haklar: Üyelik ve toplu iş sözleşmesi yetki tespitinde işçi sayısına dahil edilme.
- İş sağlığı ve güvenliği: İşverenin gözetim borcu ve iş kazasından doğan sorumluluğu.
- Sosyal güvenlik: Bildirimlerin eksik veya hatalı yapılması halinde hizmet tespiti talebi.
İşçi Sayılmak Her Talebi Kazandırır mı?
Hayır. Burada dürüst bir ayrım yapmak gerekir.
İşçi sayılmak, TYP kapsamında kurulan sözleşmenin belirli süreli olduğu gerçeğini değiştirmez. Yargıtay, programın kendisinin süreli olması nedeniyle objektif nedenin mevcut olduğunu kabul etmekte ve bu sözleşmeleri belirli süreli saymaktadır.
Bunun doğrudan sonucu şudur: Program süresinin dolmasıyla sözleşme kendiliğinden sona erer; bu bir fesih değildir. Bu nedenle kural olarak kıdem ve ihbar tazminatı doğmaz.
Bu konu, yazı dizimizin üçüncü bölümünde ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
Sonuç
TYP katılımcısının hukuki statüsü bugün için nettir:
- Katılımcı işçidir; taahhütnamedeki aksi yöndeki ibare sonucu değiştirmez.
- İşveren İŞKUR değil, iş görme ediminin yerine getirildiği yüklenici kurumdur.
- Katılımcı sendikaya üye olma hakkına sahiptir.
Ancak her işçilik alacağı bu statüden otomatik olarak doğmaz; her talep, sözleşmenin belirli süreli niteliği ve somut çalışma olguları çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir.